تاریخچه سنتور
سنتور یکی از کهنترین سازهای ایرانی است که پیشینه آن به دوران باستان بازمیگردد. شواهد تاریخی مانند سنگتراشیهای آشوری و بابلیان (۵۵۹ پیش از میلاد) نشان میدهند که سازهایی شبیه به سنتور امروزی در این تمدنها وجود داشتهاند. در این سنگتراشیها، سازی ذوزنقهایشکل در میان صفوف تشریفاتی دیده میشود که به ساز سنتور شباهت دارد.
در متون تاریخی نیز به سنتور اشاره شده است. ابوالحسن علی بن حسین مسعودی، تاریخنگار مشهور، در کتاب “مروجالذهب” از این ساز نام برده و آن را در میان سازهای رایج دوران ساسانیان ذکر کرده است. همچنین در آثار دانشمندان بزرگی مانند فارابی و ابنسینا نیز به این ساز اشاره شده است. عبدالقادر مراغهای، موسیقیدان برجسته، سازی به نام “طوفان” را معرفی کرده که شباهت زیادی به سنتور دارد، اما در آن برای هر نت تنها یک سیم استفاده میشد و کوک آن با جابهجایی خرکها تغییر میکرد.
گسترش جهانی سنتور
سنتور از ایران به کشورهای مختلفی در آسیا و اروپا راه یافته و در هر کشور با نام و تغییراتی جزئی شناخته شده است. در چین، این ساز با نام “یانکین” شناخته میشود و در اروپای شرقی آن را “دالسی مر” مینامند. در هند همان نام “سنتور” برای این ساز به کار میرود، در آمریکا به آن “زیتر” میگویند و در انگلستان با نام “باترفلایها” شناخته میشود.
این ساز در کشورهایی مانند عراق، ترکیه، مصر، پاکستان، هند، ارمنستان، گرجستان و حتی ویتنام و کره نیز رایج است. سنتورهای این کشورها گاهی تا ۳۶۰ سیم دارند و با تفاوتهای جزئی در ساختار، همچنان شباهتهای زیادی با سنتور ایرانی دارند.
ویژگیهای ساز سنتور
سنتور یک ساز زهی مضرابی است که به شکل ذوزنقه متساویالساقین ساخته میشود. نوع رایج این ساز دارای ۷۲ سیم است که هر ۴ سیم از روی یک خرک عبور میکنند. این خرکها نقش مهمی در کوک ساز دارند و به دو ردیف ۹تایی در سمت راست و چپ تقسیم میشوند. صدای سنتور با استفاده از دو مضراب چوبی تولید میشود که نوازنده آنها را با مهارت خاصی روی سیمها میزند.
سنتور علاوه بر زیبایی صدا، به دلیل قابلیتهای متنوع در اجرا و تنظیم، جایگاه ویژهای در موسیقی ایرانی دارد. این ساز در گروههای موسیقی ایرانی نقش مهمی ایفا میکند و در بسیاری از آثار موسیقی کلاسیک ایرانی به چشم میخورد.
سبکها و نوازندگان برجسته سنتور
سنتور در سدههای اخیر تحولات بسیاری را تجربه کرده و سبکها و مکاتب متنوعی در نوازندگی این ساز شکل گرفته است. امروزه حداقل ۱۵ سبک و مکتب فعال سنتورنوازی شناخته شدهاند.
از نوازندگان قدیمی این ساز میتوان به محمدصادق خان، سماع حضور، حبیب سماعی، و حسین صبا اشاره کرد. در دوران معاصر نیز هنرمندانی مانند فرامرز پایور، پرویز مشکاتیان، اردوان کامکار، سیامک آقایی، و مجید کیانی نقش بسزایی در احیای این ساز و معرفی آن به نسلهای جدید داشتهاند. همچنین، سازندگان برجستهای مانند محمدرضا ایلدار ژاله و داریوش سالاری به ساخت سنتورهای باکیفیت شهرت دارند.
دوره قاجار و احیای سنتور
در دوران قاجار، ساز سنتور تقریباً فراموش شده بود و نوازندگان کمی از آن استفاده میکردند. این دوره به “عصر طلایی تار” شهرت دارد و سازهای اصلی مانند تار، تنبک و کمانچه در اولویت بودند. با این حال، سنتور توسط نوازندگانی مانند سرورالملک دوباره احیا شد. وی با پیانو آشنا شد و توانست آن را بهگونهای تنظیم کند که با دستگاههای موسیقی ایرانی هماهنگ باشد. این تحول باعث شد کوکهای سنتور به پیانوهای ایرانی نیز انتقال یابد.
جذابیتهای جهانی سنتور
سنتور، به دلیل صدای دلنشین و ساختار منحصربهفردش، در سراسر جهان تحسین شده است. در بسیاری از کشورها، این ساز بهعنوان نماینده موسیقی ایرانی شناخته میشود و در کنسرتها و ارکسترهای مختلف به کار میرود. تنظیمات متنوع کوک و تکنیکهای اجرایی سنتور، آن را به یکی از سازهای متمایز و جذاب تبدیل کرده است.
نتیجهگیری
سنتور بهعنوان یک ساز کاملاً ایرانی، نهتنها بخشی از هویت فرهنگی ما را نشان میدهد، بلکه پل ارتباطی میان موسیقی ایران و سایر کشورهاست. این ساز که از دوران باستان تاکنون سیر تحول بسیاری را تجربه کرده، همچنان بهعنوان یکی از ارکان اصلی موسیقی ایرانی و جهانی شناخته میشود. نوازندگان و سازندگان سنتور با تلاشهای خود، این ساز را زنده نگه داشته و میراث ارزشمندی برای نسلهای آینده فراهم کردهاند.
- administrator
- دی ۲۱, ۱۴۰۳
- 130 بازدید